Makine duruş takibi: duruş nedenleri nasıl kaydedilir ve analiz edilir?

Makine duruş takibi nedir?

Her duruş kaydında dört bilgi bulunur. Hangi makine durdu, ne zaman durdu, ne zaman yeniden çalıştı ve neden durdu? İlk üçü süreyi, dördüncüsü nedeni verir. Süre "ne kadar kaybettik?" sorusunu cevaplar, neden ise "neyi düzeltmeliyiz?" sorusunu. İkisinden biri eksikse kayıt işe yaramaz. Nedeni olmayan bir süre yalnızca bir rakamdır, süresi olmayan bir neden de yalnızca bir şikâyet.

Duruş takibi bir bakım ya da kalite konusu gibi görünse de aslında kapasite konusudur. Bir makinenin planlanan sürede gerçekte ne kadar çalıştığını bilmeden ne termin sözü sağlam verilir ne de "yeni bir tezgâh almalı mıyız?" sorusu doğru cevaplanır.

Duruşları takip etmek neden önemli?

• Kaydedilmeyen duruş, kullanılmayan gizli kapasite demektir. Çoğu atölyede bu kayıp sanılandan büyüktür, çünkü kısa duruşlar tek tek bakınca önemsiz görünür.
• Termin de duruşlardan etkilenir. Bir iş "makinede" görünürken aslında malzeme bekliyorsa gecikme ancak termin günü fark edilir.
• Arıza mı, ayar mı, malzeme mi? Nedeni bilmeden yapılan iyileştirme genelde en çok konuşulan soruna gider. En büyük sorun ise yerinde kalır.
• OEE'nin kullanılabilirlik bileşeni doğrudan duruş kayıtlarından hesaplanır. Duruş verisi yoksa OEE de yoktur. Formülü OEE rehberinde anlattık.
• Teklif ve planlama da bundan kazanır. Ayar süreleri ve tekrarlayan beklemeler bilinirse süre tahminleri gerçeğe yaklaşır.

Küçük bir hesap yapalım. 8 tezgâhlı bir atölyede her tezgâh vardiya başına ortalama 40 dakika kayıt dışı durursa günde 320 dakika, yani 5 saatten fazla kayıp olur. Ayda 22 iş günüyle bu yaklaşık 117 saat eder. Bu da kabaca bir tezgâhın bir aylık tek vardiya çalışmasından fazladır.

Planlı, plansız, ayar ve bakım duruşları

Her duruş kayıp değildir. Mola için duran makine bir sorun göstermez, arıza yüzünden duran makine ise gösterir. Bu yüzden nedenleri baştan gruplamak ve her grubun kayıp sayılıp sayılmayacağına karar vermek gerekir:

Ayarın kayıp sayılması bazı atölyelere haksız gelir, çünkü ayar işin bir parçasıdır. Ama ayar süresi kısaltılabilir. Onu kayıp saymazsanız en büyük iyileştirme fırsatlarından biri görünmez olur. Sipariş bazlı çalışan, sık parça değiştiren atölyelerde ayar çoğu zaman en büyük duruş kalemidir.

İyi bir duruş nedeni listesi nasıl kurulur?

1. Listeyi kısa tutun. 8 ile 15 arası neden yeterlidir. Operatör listeyi bir bakışta okuyamıyorsa ilk gördüğünü seçer ve veri anlamını kaybeder.
2. "Diğer" seçeneği koymayın. "Diğer" varsa kayıtların büyük kısmı oraya düşer. Sık çıkan bir neden listede yoksa onu listeye ekleyin.
3. Atölyenin dilini kullanın. Operatör "takım kırıldı" der, "kesici takım kaynaklı plansız duruş" demez.
4. Her nedenin grubunu belirleyin. Planlı mı, ayar mı, plansız mı, bakım mı? Bu karar OEE hesabını ve uyarıları doğrudan etkiler.
5. Sorumluyu değil, sebebi yazın. "Bakımcı gelmedi" bir sebep değil, sonuçtur. Sebep "makine arızası"dır. Kişiye bağlanan nedenler kayıt tutmayı zorlaştırır.
6. Listeyi üç ayda bir gözden geçirin. Hiç seçilmeyen nedenleri kaldırın, çok seçilen geniş bir nedeni de ikiye bölün.

Kâğıt, Excel ve yazılımla duruş takibi

Kâğıt ve Excel'in asıl sorunu kayıt yöntemi değil, kaydın zamanıdır. Saat 14:10'da başlayan bir duruşu 17:00'de yazan operatör süreyi tahmin eder ve kısa duruşları unutur. Yazılımda operatör yalnızca nedeni seçer, saat zaten kayıtlıdır. Kâğıttan geçişi kağıtsız üretim rehberinde, tablodan geçişi Excel'den MES'e geçiş rehberinde anlattık.

Duruş analizinde neye bakmalı?

Nedene göre toplam süre (Pareto)

İlk ve en faydalı analiz, duruş sürelerini nedene göre toplayıp büyükten küçüğe sıralamaktır. Toplam kaybın büyük kısmı genellikle birkaç nedenden gelir. Bir CNC grubunun bir haftalık örneği şöyle:

Bu tabloda ilk iki neden kaybın yaklaşık üçte ikisini oluşturuyor. Arıza en çok konuşulan konu olsa da dördüncü sırada. İyileştirme ayar süresinden ve malzemenin tezgâha zamanında gelmesinden başlamalı. Ayarda hazırlığı makine çalışırken yapmak ve takımları önceden hazırlamak işe yarar.

Sıklık mı, süre mi?

Aynı toplam süre iki farklı sorunu gösterebilir. Biri haftada bir kez 3 saat süren bir arızadır, öteki günde on kez 4 dakika süren takılmalar. Birincisi bakım konusudur, ikincisi süreç ya da ayar konusu. Bu yüzden her nedende hem toplam süreye hem duruş sayısına bakın.

MTTR ve MTBF

• MTTR = Toplam arıza süresi ÷ Arıza sayısı. MTTR ortalama onarım süresidir. Örnekteki 180 dakikalık arıza 4 ayrı arızadan geliyorsa MTTR 45 dakikadır. Düşmesi, arızaya daha hızlı müdahale edildiğini gösterir.
• MTBF = Toplam çalışma süresi ÷ Arıza sayısı. MTBF arızalar arası ortalama süredir. Yükselmesi makinenin daha seyrek arızalandığını gösterir. Periyodik bakımın işe yarayıp yaramadığını da buradan görürsünüz.

Nedeni girilmemiş duruşların payı

Toplam duruşun ne kadarının nedensiz kaldığını ayrıca izleyin. Bu pay yüksekse analize güvenilmez ve önce kayıt alışkanlığını düzeltmek gerekir. İlk haftalarda payın yüksek çıkması olağandır. Hedef, onu birkaç hafta içinde %10'un altına indirmektir.

Sık yapılan hatalar

1. Nedeni zorunlu tutup operatörü sıkıştırmak. Duraklatmak için neden seçmek zorunluysa ve operatör aceleyle ilk satırı seçiyorsa veri yanlış olur. Yanlış neden boş nedenden kötüdür, çünkü boş nedeni en azından sonradan sorabilirsiniz.
2. Molayı ve "iş yok"u kayıp saymak. Planlı duruşları arızayla aynı torbaya atarsanız kayıp olduğundan büyük görünür ve asıl sorun gizlenir.
3. Yalnızca uzun duruşları yazmak. "15 dakikadan kısası yazılmaz" kuralı en sık görülen kaybı tamamen siler. O kayıp da kısa takılmalar ve beklemelerdir.
4. Veriyi kişileri değerlendirmek için kullanmak. Duruş kayıtları operatöre karşı kullanılırsa duruşlar kaydedilmemeye başlar. Duruş takibi süreci düzeltmek içindir.
5. Kaydedip bakmamak. Haftada bir 15 dakikalık bir toplantıda ilk üç nedene bakmak, ayda bir uzun rapor hazırlamaktan çok daha fazla iş görür.

ModernMES ile makine duruş takibi

ModernMES duruşu operatörün zaten yaptığı bir hareketten, yani işi duraklatmaktan kaydeder. Operatör terminalde ya da kendi telefonunda "Duraklat" düğmesine bastığında duruş sebebi penceresi açılır ve büyük düğmelerden birini seçer. Her duraklatma o makine için bir duruş kaydı açar. Operatör işe devam ettiğinde ya da işi bitirdiğinde kayıt kapanır. Başlangıç, bitiş ve süre makineyle birlikte saklanır, kimsenin saat yazması gerekmez.

• İlk gün kullanılabilsin diye 12 sebep hazır gelir ve bunlar dört grupta toplanır. Planlı grupta mola/yemek, vardiya değişimi ve iş yok, ayar grubunda tezgâh ayarı/kalıp değişimi ve ilk parça onayı var. Plansız grupta makine arızası, takım kırılması/değişimi, malzeme bekleme, operatör yok, kalite sorunu ve elektrik/altyapı kesintisi, bakım grubunda da planlı bakım bulunur. Her sebebin OEE'de kayıp sayılıp sayılmadığı işaretlidir. Mola sayılmaz, arıza sayılır. Listeyi Ayarlar → Duruş nedenleri ve fire türleri sayfasında kendi atölyenizin diliyle düzenleyebilir, yeni sebep ekleyebilirsiniz.
• Operatör "Sebep girmeden duraklat" da diyebilir. Duruş yine süresiyle kaydedilir, yalnızca sebebi boş kalır. Terminal operatörü sebep seçmeye zorlamaz, çünkü zorlanan operatör ya yanlış sebep seçer ya da makineyi çalışıyor gösterir.
• Sebebi boş kalan duruşlar ayrı bir listede bekler. Yönetici "Sebebi girilmemiş duruş" uyarısına tıklayınca bu liste açılır ve her duruşa sonradan sebep seçebilir.
• Ayarlar → Uyarılar sayfasında bunun için iki kural var. "Makine durdu" kuralı, bir makine belirlediğiniz süre kadar durduğunda uyarır. Varsayılan süre 5 dakikadır. Planlı duruşlar sayılmaz ve sebep seçildiyse uyarıda yazar. "Sebebi girilmemiş duruş" kuralı ise sebepsiz bir duruş belirlediğiniz süreyi geçince uyarır, varsayılanı 10 dakikadır. Süreyi ve uyarıyı hangi rollerin alacağını siz seçersiniz. Uyarılar paneldeki zil simgesine düşer.
• Canlı atölye ekranı hangi tezgâhın çalıştığını, hangisinin beklediğini ve başında kimin olduğunu gösterir ve 15 saniyede bir yenilenir. Ekranı tam ekran açıp atölyedeki TV'ye yansıtabilirsiniz.

Makine kendi durumunu da bildirebilir

Operatörün kaydetmediği duruşları da yakalamak isterseniz makinenin çalışıyor/durdu bilgisini otomatik alabilirsiniz. Bunu Ayarlar → Makine sinyalleri sayfasından kurarsınız. PLC'li makinelerde bir ağ geçidi ya da Node-RED çalışma bitini okuyup MQTT ile gönderir. Durum zaten bir yazılımda tutuluyorsa HTTP ile gönderilir. PLC'si olmayan eski makinelerde motor kablosuna takılan bir akım sensörü ya da titreşim sensörü olan bir sensör kutusu kullanılabilir. OPC UA sunucusu olan makineler de bir ağ geçidi veya Node-RED üzerinden MQTT ile bağlanır. ModernMES doğrudan OPC UA'ya bağlanmaz.

Makineyi "Sinyal + operatör" ya da "Otomatik" moda aldığınızda, çalışan makine duruş sayılma süresinden uzun durursa kendiliğinden bir duruş açılır ve sebebinin girilmesini bekler. Bu süreden kısa duraklamalar duruş sayılmaz. Bir makinede aynı anda tek açık duruş olur. Operatör o sırada işi duraklatıp sebep seçerse sebep, sinyalin açtığı duruşa yazılır. Böylece hiçbir duruş iki kez sayılmaz. Varsayılan mod Manuel'dir ve bu modda gelen sinyaller yalnızca kaydedilir.

Sinyal yalnızca çalışıyor/durdu bilgisini taşır. Üretilen ve fire adedi her durumda operatörden gelir. Yani sensör bağlamak operatör girişini ortadan kaldırmaz, kaçan duruşları yakalar.

İşlerin kendisinin nasıl izlendiğini iş emri takibi rehberinde anlattık. Sistemin nasıl göründüğüne canlı atölye demosundan bakabilirsiniz. 14 gün ücretsiz deneyebilirsiniz, kredi kartı gerekmez. Paketler fiyatlar bölümünde.

Sık sorulan sorular